Een kind dat al twee dagen weigert te eten, een plotseling stijgende koorts en kleine witte blaasjes achterin de keel: vaak denkt men aan een klassieke keelontsteking, maar het beeld wijst op een herpeskeelontsteking. Deze infectie van de keel en de amandelen, veroorzaakt door het herpes simplex virus (HSV), onderscheidt zich van bacteriële keelontstekingen door zijn kenmerkende laesies en de totale afwezigheid van effectiviteit van antibiotica.
Herpeskeelontsteking en streptokokken-test: waarom de TDR hier niets helpt
In de praktijk is de reflex bij keelpijn met koorts om een snelle diagnostische test (TDR) uit te voeren om streptokokken van groep A te zoeken. In de praktijk wordt deze handeling contraproductief wanneer de symptomen duidelijk wijzen op een virale oorsprong.
De in 2024 bijgewerkte aanbevelingen benadrukken dit punt: een beeld met blaasjes in de mond en ulcera sluit onmiddellijk het TDR-antibiotica circuit uit. De aanwezigheid van hoest, loopneus of ulcera in de mond duidt op een virus, niet op een bacterie. Toch testen leidt tot een vals positief resultaat (asymptomatische dragerschap van streptokokken) dat een ongefundeerde antibioticabehandeling in gang zet.
In de praktijk, wanneer men gegroepeerde blaasjes op de amandelen of het zachte gehemelte observeert, vergezeld van een plotselinge koorts, is het beter om direct door te verwijzen naar symptomatische behandeling. Om beter te begrijpen de behandeling van herpeskeelontsteking, moet men eerst accepteren dat het herpes simplex virus zijn eigen genezingsschema volgt.
Herpes simplex virus en amandelen: het mechanisme van de infectie
Herpeskeelontsteking is het gevolg van een infectie met het herpes simplex virus, meestal type 1 (HSV-1). Het virus komt binnen via direct contact met het speeksel of de afscheidingen van een geïnfecteerde persoon, zelfs buiten een zichtbare uitbraak. De primaire herpesinfectie treft vooral kinderen tussen 1 en 5 jaar, een periode waarin het immuunsysteem het virus voor het eerst tegenkomt.
Eenmaal geïnstalleerd, infecteert het HSV de epitheelcellen van de keel en de amandelen. Er is dan een intense ontstekingsreactie te zien: de keel wordt zeer rood, er verschijnen blaasjes gevuld met helder vocht, die vervolgens barsten en kleine pijnlijke ulcera vormen. Deze laesies lijken op aften, maar hun verspreiding op de amandelen en het gehemelte onderscheidt ze.
Verwar herpeskeelontsteking niet met herpangine
De verwarring is vaak aanwezig, ook bij sommige zorgverleners. Herpangine wordt veroorzaakt door enterovirussen (coxsackievirus), niet door het herpesvirus. De blaasjes concentreren zich meer op het achterste gehemelte en de amandelpilaren. Herpeskeelontsteking raakt de amandelen zelf met uitgebreidere ulcera. Het onderscheid is niet onbelangrijk: het beïnvloedt de follow-up en de voorzorgsmaatregelen bij terugval.
Het HSV, in tegenstelling tot de enterovirussen van herpangine, blijft in de zenuwknopen na de primaire infectie. Reactivaties zijn mogelijk, uitgelokt door vermoeidheid, stress of een afname van de immuniteit.
Symptomen van herpeskeelontsteking: herken de waarschuwingssignalen
Het begin is vaak plotseling. Het kind (of de volwassene, minder vaak) heeft hoge koorts, intense keelpijn en aanzienlijke moeite met slikken. Soms is er een ongebruikelijke prikkelbaarheid bij de kleintjes die de pijn niet kunnen verwoorden.
De tekenen om in de mond op te merken:
- Witte of gelige blaasjes op de amandelen, het zachte gehemelte en soms de tong, die binnen enkele uren barsten en oppervlakkige ulcera achterlaten
- Een diffuse roodheid van de keel, meer uitgesproken dan bij een gewone virale keelontsteking
- Opgezette en gevoelige cervicale lymfeklieren, een teken van de lokale immuunrespons
- Overmatige speekselproductie bij jonge kinderen, gerelateerd aan de pijn bij het slikken
De koorts kan drie tot vijf dagen aanhouden, terwijl de ulcera meestal een week nodig hebben om volledig te genezen. Men moet vooral letten op uitdroging bij kinderen die weigeren te drinken vanwege de pijn.
Symptomatische behandeling van herpeskeelontsteking: wat echt werkt
Aangezien geen enkel antibioticum op een virus werkt, is de behandeling gericht op het verlichten van de symptomen. De arts schrijft meestal een pijnstiller voor die geschikt is voor de leeftijd (paracetamol als eerste keuze) om de koorts en pijn te beheersen.
Pijnbestrijding en voeding
De pijn bij het slikken is het belangrijkste probleem in het dagelijks leven. Men geeft de voorkeur aan koude of lauwe, zachte voedingsmiddelen: compotes, yoghurt, afgekoelde soepen. Zure, pittige of krokante voedingsmiddelen verergeren de ulcera en verlengen het ongemak.
Om de hydratatie te behouden, biedt men kleine hoeveelheden koud water op regelmatige tijdstippen aan in plaats van grote hoeveelheden met lange tussenpozen. De meningen verschillen over het nut van antiseptische mondspoelingen bij kinderen: de verdraagzaamheid hangt af van de leeftijd en de medewerking van de patiënt.
Antivirale middelen: in welke gevallen overweegt de arts ze
Antivirale middelen zoals aciclovir zijn niet standaard bij eenvoudige herpeskeelontsteking. Hun voorschrift is meer gerechtvaardigd bij immuungecompromitteerde patiënten, in geval van ernstige vormen of frequente terugvallen. Voor de meeste gevallen treedt spontane genezing op binnen tien dagen zonder antivirale behandeling.
Een medische consultatie blijft noodzakelijk om een secundaire bacteriële superinfectie uit te sluiten. Dit is vereist als de koorts langer dan vijf dagen aanhoudt of als het kind tekenen van uitdroging vertoont.
Besmetting en preventie: de overdracht van het herpesvirus beperken
Herpeskeelontsteking is besmettelijk vanaf het moment dat de eerste symptomen verschijnen en zolang de blaasjes actief zijn. De overdracht gebeurt via direct contact met speeksel, neusslijm of laesies. Bij jonge kinderen in groepsverband is het delen van bestek of speelgoed dat in de mond wordt genomen de belangrijkste overdrachtsweg.
Concreet te nemen maatregelen om de verspreiding te beperken:
- Was je handen na elk contact met het zieke kind, vooral na het snuiten van de neus of mondverzorging
- Geef individuele bestekken en een glas gedurende de hele duur van de symptomen
- Vermijd kussen op de mond en het delen van voedsel zolang de ulcera niet genezen zijn
Het herpesvirus blijft in het lichaam na genezing. De primaire infectie biedt enige immuniteit, maar reactivaties blijven mogelijk gedurende het hele leven, meestal in minder ernstige vormen dan de eerste episode. Het in de gaten houden van uitlokkende factoren (stress, vermoeidheid, intense zonblootstelling) helpt om deze terugvallen te anticiperen.